Islamic Heritage and Contemporary Challenges

Islamic Heritage and Contemporary Challenges

The Ruling of Prohibition and Permissibility of Mut'ah from a Jurisprudential Perspective and Its Educational Impacts

Document Type : Original Article

Author
Fahimeh Kalbasi
Corresponding Author, Professor, Faculty of Islamic Sciences, University of Baghdad, Baghdad
10.48309/ihcc.2026.603410.1051
Abstract
Temporary marriage, or mutʿah, is a complex and contentious subject in Islamic jurisprudence, on which diverse perspectives exist. Proposed as a solution to certain social and economic problems, this form of marriage is defined by specific conditions and a predetermined duration. The roots of this debate trace back to the era of the Rightly Guided Caliphs, with its core focus being the examination of the permissibility or prohibition of this type of marriage within the framework of Islamic teachings. Relying on Quranic verses and authentic narrations, Shiʿa jurisprudence deems mutʿah permissible, maintaining that it was allowed during the time of the Prophet Muhammad (PBUH) and the first Caliphs, and that its prohibition was merely enforced by the caliphal authority. In contrast, Sunni scholars consider mutʿah abrogated and forbidden, believing that the Prophet (PBUH) prohibited it late in his life. The divergence of opinion among Sunnis primarily concerns the manner of its prohibition: whether it was based on the Quran and Sunnah or resulted from a caliphal decree. From the Shiʿa perspective, the abrogation of the ruling on mutʿah by other verses and conflicting narrations is unacceptable, and the exegetical narrations from the infallible Imams (AS) are among the most significant evidence for its permissibility. This article, employing a descriptive analytical approach, examines the interpretation of verse 24 of Surah an Nisāʼ and the views of exegetes and jurists. It seeks to critique extreme and lax positions, thereby paving the way for a balanced and comprehensive understanding of the legal ruling on mutʿah an understanding that also considers contemporary social and cultural conditions.
Keywords
Quran
Marriage
Temporary Marriage (Mut'ah)
Sunni View (Extremist)
Shia View (Neglectful)
The Educational effects of mut'ah
Adjustment of Extremist and Neglectful Views

Article Title Persian

حکم حرمت و جواز متعه از منظر فقهی و آثار تربیتی آن

Author Persian

فهیمه کلباسی
عضو علمی رشته الهیات گرایش قرآن و حدیث دانشگاه پیام نور استان تهران ایران
Abstract Persian

هدف:هدف این پژوهش، بررسی فقهی و تفسیری حکم ازدواج موقت (متعه) و تحلیل اختلاف دیدگاه‌های فقهی میان شیعه و اهل‌سنت درباره جواز یا حرمت آن است. پژوهش، با تمرکز ویژه بر آیه ۲۴ سوره نساء، دیدگاه‌های مفسران و فقها، ادله قرآنی و روایی موافق و مخالف، مسئله نسخ حکم متعه و نیز نقش حاکمیت در ایجاد ممنوعیت آن را بررسی می‌کند. همچنین، مقاله درصدد است با نقد رویکردهای افراطی در نفی متعه و رویکردهای تساهل‌گرایانه در تأکید مطلق بر آن، زمینه‌ای برای فهمی متعادل از این نهاد فقهی با لحاظ شرایط اجتماعی و فرهنگی معاصر فراهم آورد.
روش:روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی است. در این چارچوب، آیات قرآن، به‌ویژه آیه ۲۴ سوره نساء، تفاسیر شیعه و اهل‌سنت، منابع روایی و آثار فقهی مورد مطالعه و مقایسه قرار گرفته‌اند. پژوهش همچنین با بررسی تاریخی وضعیت متعه در دوره جاهلیت، عصر پیامبر(ص) و خلافت خلفای نخست، به تحلیل زمینه‌های شکل‌گیری اختلاف درباره بقا یا نسخ حکم متعه پرداخته است. روایات منسوب به امام علی(ع)، سلمه بن اکوع و سبره بن معبد نیز از حیث دلالت بر حرمت متعه و نقدهای واردشده از سوی فقهای شیعه بررسی شده‌اند.
یافته‌ها:یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که متعه در صدر اسلام وجود داشته و اصل وقوع و مشروعیت آن در دوره پیامبر(ص) مورد پذیرش جریان‌های مختلف اسلامی بوده است؛ اختلاف اساسی پس از رحلت پیامبر(ص) درباره استمرار یا نسخ این حکم شکل گرفته است. در فقه شیعه، آیه ۲۴ سوره نساء، روایات اهل‌بیت(ع) و برخی شواهد تاریخی، از ادله استمرار جواز متعه به شمار آمده‌اند. در مقابل، بسیاری از عالمان اهل‌سنت با استناد به روایات تحریم، اجماع صحابه یا برخی آیات مرتبط با نکاح، طلاق، عده و ارث، حکم متعه را منسوخ دانسته‌اند. پژوهش نشان می‌دهد که زمان، مکان و منشأ تحریم در روایات اهل‌سنت نیز یکدست نیست و روایت‌های مختلفی درباره خیبر، فتح مکه، اوطاس، تبوک و حجةالوداع گزارش شده است.
از سوی دیگر، مقاله بر این نکته تأکید دارد که متعه، در فقه شیعه، نهادی متفاوت از زنا و دارای شرایط و ضوابط معین، از جمله تعیین مدت و مهر است. بر اساس تحلیل مقاله، این نوع ازدواج می‌تواند در برخی شرایط در تأمین نیازهای عاطفی و جنسی، کاهش برخی فشارهای اقتصادی و کاهش روابط غیررسمی مؤثر باشد؛ با این حال، در زمینه خانواده و تربیت فرزندان، نیازمند توجه ویژه به مسئولیت والدین، حمایت اجتماعی، آموزش و تنظیم حقوق طرفین است.
نتیجه‌گیری:پژوهش نتیجه می‌گیرد که فهم حکم متعه بدون بررسی هم‌زمان ادله قرآنی، روایی، تاریخی، فقهی و اجتماعی آن امکان‌پذیر نیست. نویسنده بر ضرورت رویکردی متعادل تأکید می‌کند که از یک‌سو از نفی مطلق و افراطی متعه و از سوی دیگر از نگاه غیرنقادانه و تساهل‌گرایانه نسبت به آن پرهیز کند. همچنین پیشنهاد می‌شود برای مواجهه معاصر با مسئله متعه، چارچوب فقهی روشن، آموزش و آگاهی‌بخشی، حمایت از خانواده، رعایت حقوق طرفین، توجه به شرایط اجتماعی و فرهنگی، و گفت‌وگوی علمی میان مذاهب اسلامی مورد توجه قرار گیرد.

Keywords Persian

قرآن
ازدواج
ازدواج موقت (متعه)
دیدگاه اهل‌سنت (افراط‌گرایانه)
دیدگاه شیعه (تفریط‌گرایانه)
آثار تربیتی متعه
تعدیل دیدگاه‌های افراطی و تفریطی
Abbāszādah, ʿAbbās (1383 SH). Azdiwāj i Muwaqqat: Niyāz i Imrūz. Qum: Nashr Shāgar.
Abū Ḥanīfah, Nuʿmān ibn Thābit (1397 SH). Al Fiqh al Akbar. Kitābkhānah i Madrasah i Fiqqāhat.
Afḍal Ābādī, Muḥsin (1390 SH). Azdiwāj i Muwaqqat az Dīdgāh i Qurʾān wa Sunnat. Qum: Nashr Barg i Ferdows.
 ʿAlī, Jawād (1380 SH). Al Mufaṣṣal fī Tārīkh al ʿArab Qabl al Islām. Beirut: Dār al ʿIlm lil Malāyīn.
Ālūsī, Sayyid Maḥmūd (1415 AH). Rūḥ al Maʿānī fī Tafsīr al Qurʾān al
ʿAẓīm. Beirut: Dār al Kutub al ʿIlmīyah.
 ʿĀmilī, Zayn al Dīn ibn ʿAlī (Shahīd al Thānī) (1377 SH). Sharḥ al Lumʿah. Qum: Dār al ʿIlm.
Anṣārī, Murtaḍá ibn Muḥammad Amīn (1365 SH). [Title not fully specified]. Qum: Muʾassasat Intishārāt Dār al ʿIlm. Bayhaqī, Aḥmad ibn Ḥusayn (n.d.).
Al Sunan al Kubrá. Beirut: Nashr Dār al Fikr. Bukhārī, Muḥammad ibn Ismāʿīl (1401 AH). Ṣaḥīḥ al Bukhārī. Beirut: Intishārāt Dār al Fikr. Dhahabī, Muḥammad ibn Aḥmad (n.d.). Mīzān al Iʿtidāl. Beirut: Dār al Maʿrifah. Fāḍil Miqdād, Miqdād ibn ʿAbd Allāh (1384 SH). Kanz al ʿIrfān. Qum: Intishārāt Nawīd i Islām. Faḍl Allāh, Sayyid Muḥammad Ḥusayn (1419 AH). Tafsīr min Waḥy al
Qurʾān. Beirut: Dār al Malāk lil Ṭibāʿah wa al Nashr. Farāhīdī, Khalīl ibn Aḥmad (1405 AH). Kitāb al ʿAyn. Qum: Dār al Hijrah. Fatḥ Allāh, Aḥmad (1419 AH). Muʿjam Alfāẓ al Fiqh al Jaʿfarī. [Place not specified]: Bī Nā. Ḥillī, Ḥusayn ibn Yūsuf Muṭahhar (1408 AH). Qawāʿid al Aḥkām. Qum: Nashr Muʾassasat al Nashr al Islāmī. Ḥillī, Muḥammad ibn Manṣūr ibn Idrīs (1408 AH). Al Sarāʾir al Ḥāwī li
Taḥrīr al Fatāwá. Qum: Muʾassasat al Nashr al Islāmī. Ibn ʿĀshūr, Muḥammad ibn Ṭāhir (n.d.). Al Taḥrīr wa al Tanwīr. [Place not specified]: Nashr Dār Sajnūn. Ibn Ḥanbal, Aḥmad ibn Muḥammad (n.d.). Musnad al Imām Aḥmad ibn Ḥanbal. Beirut: Dār Ṣādir. Ibn Ḥazm, ʿAlī ibn Aḥmad (1395 SH). Al Muḥallā bi al Āthār. Muʾassasat Hindawī lil Taʿlīm wa al Thaqāfah. Ibn Kathīr, Ismāʿīl ibn ʿUmar (1419 AH). Tafsīr al Qurʾān al ʿAẓīm. Beirut: Dār al Kutub al ʿIlmīyah.
The Ruling of Prohibition and Permissibility of Mut'ah 91 from … | Fahimeh Kalbasi
Ibn Qayyim al--Jawzīyah, Muḥammad ibn Abī Bakr (n.d.). Zād al--Maʿād fī Hudā Khayr al--ʿIbād. Beirut: Dār al--Turāth li--Iḥyāʾ al--ʿArabī. Jawādī Āmulī, ʿAbd Allāh (1378 SH). Tasnīm. Qum: Nashr Isrāʾ. Jawharī, Ismāʿīl ibn Ḥammād (1368 SH). Al--Ṣiḥāḥ. Tehran: Nashr Amīrī. Jazāʾirī, Niʿmat Allāh ibn ʿAbd Allāh (1429 AH). Al--Anwār al--Nuʿmānīyah. Beirut: Nashr Dār al--Qāriʾ. Jazīrī, ʿAbd al--Raḥmān (1419 AH). Al--Fiqh ʿalá Madhāhib al--Arbaʿah. Beirut: Nashr Dār al--Thaqalayn. Kāshif al--Ghiṭāʾ, Jaʿfar (1422 AH). Kashf al--Ghiṭāʾ ʿan Mubhamāt al--Sharīʿah al--Gharrāʾ. Qum: Intishārāt Daftar--i Tablīghāt--i Islāmī--i Qum. Kulaynī, Muḥammad ibn Yaʿqūb (1365 SH). Al--Kāfī. Qum: Intishārāt Jāmiʿah--yi Mudarrisīn--i Ḥawzah--i ʿIlmīyah--i Qum. Makārim Shīrāzī, Nāṣir (1374 SH). Tafsīr--i Nimūnah. Qum: Ḥawzah--i ʿIlmīyah--i Qum. Mīlānī, Sayyid ʿAlī (1418 AH). Risālah fī al--Mutʿatayn. Qum: Nashr Yārān. Mufīd, Muḥammad ibn Muḥammad (1424 AH). Tafsīr al--Qurʾān al--Majīd. Qum: Markaz Intishārāt Daftar--i Tablīghāt--i Islāmī. Murātā, Sāchīkō (1355 SH). Azdiwāj--i Muwaqqat. Tehran: Intishārāt Hamdamī. Murātā, Sāchīkō (1358 SH). Azdiwāj--i Muwaqqat. Tehran: Intishārāt Hamdamī. Muslim ibn Ḥajjāj, Muḥammad Fuʾād ʿAbd al--Bāqī (n.d.). Ṣaḥīḥ Muslim. Beirut: Dār Iḥyāʾ al--Turāth al--ʿArabī. Muṭahharī, Murtaḍá (1357 SH). Niẓām--i Ḥuqūq--i Zan dar Islām. Tehran: Nashr Ṣadrā. Nawawī, Abū Zakariyā (1347 SH). Sharḥ al--Nawawī ʿalá Ṣaḥīḥ Muslim. Cairo: Al--Maṭbaʿah al--Miṣrīyah bi--al--Azhar. Nīshābūrī, Muslim (n.d.). Ṣaḥīḥ Muslim. Beirut: Nashr Dār al--Fikr. Qarāʾatī, Muḥsin (1383 SH). Tafsīr--i Nūr. Qum: Nashr Ḥawzah--i ʿIlmīyah--i Qum. Qārūbī, Ḥasan (1384 SH). Al--Naḍīd fī Sharḥ Rawḍat al--Shahīd. Qum: Intishārāt Dāwarī. Qurashī, ʿAlī Akbar (1361 SH). Qāmūs--i Qurʾān. Tehran: Nashr Dār al--Kitāb al--Islāmīyah. Qurṭubī, Muḥammad ibn Aḥmad (1405 AH). Al--Jāmiʿ li--Aḥkām al--Qurʾān. Tehran: Intishārāt Nāṣir Khusrow. Rāghib al--Iṣfahānī, Ḥusayn ibn Muḥammad (1416 AH). Al--Mufradāt fī Gharīb al--Qurʾān. Damascus: Nashr al--Dār al--ʿIlm. Rashīd Riḍā, Muḥammad (1414 AH). Tafsīr al--Qurʾān al--Ḥakīm (Al--Manār). Beirut: Nashr Dār al--Maʿrifah.
Islamic Heritage and Contemporary Challenges, 2026, 2 [3] 92
Rāzī, Fakhr al--Dīn (1420 AH). Mafātīḥ al--Ghayb. Beirut: Nashr Dār Iḥyāʾ al--Turāth al--ʿArabī. Ṣadūq, Muḥammad ibn ʿAlī (1409 AH). Man lā Yaḥḍuruh al--Faqīh. Beirut: Nashr Dār Ṣaʿb. Ṣafāʾī, Ḥusayn (1396 SH). Mukhtaṣar--i Ḥuqūq--i Khānavādah. Tehran: Nashr Mīzān. Sajjād, Muḥammad Ḥusayn (1417 AH). Nigarish--i Naw bar Azdiwāj--i Muwaqqat. Qum: Bī--Nā. Ṣanʿānī, ʿAbd al--Razzāq (1402 AH). Al--Muṣannaf. Beirut: Dār al--Kutub al--ʿIlmīyah. Sayyid Murtaḍá, al--Sharīf (1398 SH). Al--Intiṣār fī al--Faradāt al--Imāmīyah. Mashhad: Āstān--i Quds--i Raḍawī, Bunyād--i Pizhūhishʹhā--yi Islāmī. Shāfiʿī, Muḥammad ibn Idrīs (1424 AH). Al--Umm. Beirut: Dār Qutaybah lil--Ṭibāʿah wa al--Nashr wa al--Tawzīʿ. Shaʿrānī, Qarīb (1380 SH). Risālah al--Bishrī. Beirut: Nashr Ṭūbá. Subḥānī Tabrīzī, Jaʿfar (1385 SH). "Azdiwāj--i Muwaqqat dar Kitāb wa Sunnat." Majallah--i Fiqh--i Ahl--i Bayt (AS), Zimistān, Shumārah 48, pp. 57––137. Intishārāt--i Ḥawzah. Sulaymān ibn al--Ashʿath, Abū Dāwūd (1402 AH). Sunan Abī Dāwūd. Tehran: Nashr Iḥsān. Suyūṭī, ʿAbd al--Raḥmān ibn Abī Bakr (1404 AH). [Publisher info not fully specified]. Qum: Kitābkhānah--i Āyatullāh Marʿashī Najafī. Ṭabarī, Muḥammad (1412 AH). Jāmiʿ al--Bayān fī Tafsīr al--Qurʾān. Beirut: Nashr Dār al--Maʿrifah. Ṭabāṭabāʾī, Muḥammad Ḥusayn (1417 AH). Al--Mīzān fī Tafsīr al--Qurʾān. Qum: Nashr Jāmiʿah--yi Mudarrisīn--i Ḥawzah--i ʿIlmīyah--i Qum. Ṭabrisī, Faḍl ibn Ḥasan (1367 SH). Majmaʿ al--Bayān fī Tafsīr al--Qurʾān. Tehran: Intishārāt Nāṣir Khusraw. Tirmidhī, Abū ʿĪsá Muḥammad (1419 AH). Sunan al--Tirmidhī. Qum: Intishārāt Dār al--Gharb al--Islāmī. Ṭurḥī, Fakhr al--Dīn (1408 AH). Majmaʿ al--Baḥrayn. Tehran: Nashr Kitābfurūshī--yi Murtaḍawī. Ṭūsī, Muḥammad ibn Ḥasan (1390 SH). Al--Istibṣār. Tehran: Nashr Dār al--Kutub al--Islāmīyah. Ṭūsī, Muḥammad ibn Ḥasan (n.d.). Al--Mabsūṭ. Tehran: Nashr al--Maktabah al--Murtaḍawīyah. ʿUmarī, Nādiyah al--Sharīf (1408 AH). Ijtihād al--Rasūl. Beirut: Intishārāt Muʾassasat al--Risālah.
Zamakhsharī, Maḥmūd (1407 AH). Al--Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al--Tanzīl. Beirut: Dār al--Kitāb al--ʿArabī.