Islamic Heritage and Contemporary Challenges

Islamic Heritage and Contemporary Challenges

An Examination of the Necessity of Divine Obligation in the System Thought of the 'Adliyyah and a Critique of the Ash'arite View, with Emphasis on the Works of Al-Ghazālī and al-ʿAllāmah al-Ḥillī

Document Type : Original Article

Authors
Talim Reza Jafari 1
Seyyed Baqir Ilya Razavi 2
Salman Quliyuf 3
1 Corresponding Author, PhD student, Department of Contemporary Theological Currents, Al-Mustafa Al-Alamiyah Society, Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Sciences and Arts of Recitations, Al-Mustafa Al-Alamiyah Society, Qom,
3 phD student, Department of Quran and Orientalists, Al-Mustafa Al-Alamiyah Society, Qom, Iran.
10.48309/ihcc.2026.550544.1035
Abstract
The issue of "the necessity (wujūb) of divine obligation (taklīf)" is among the fundamental and challenging topics in Islamic theology, revealing a profound disagreement between the Ashʿarite and ‘Adliyyah schools concerning God's essence, attributes, and relationship with the world. Utilizing an analytical-argumentative method and relying on the seminal works of Abū Ḥāmid al-Ghazālī (a prominent representative of the Ashʿarites) and al-ʿAllāmah al-Ḥillī (a key figure in ‘Adliyyah theology), this research addresses the question: Is divine obligation incumbent upon God, or is it merely a voluntary matter subject to His absolute will? From the Ashʿarite perspective, with the denial of "rational moral valuation (al-ḥusn wa al-qubḥ al-ʿaqlī)," any rational or moral necessity upon the Divine Essence is rejected. Obligation is interpreted as a pure manifestation of God's uncaused and unlimited will; meaning God could have created a world without obligation, reward, or punishment, and such an act would be termed neither just nor unjust, as the criteria for justice and injustice are meaningless prior to revealed law (sharʿ). In contrast, the ‘Adliyyah, by accepting the principle of "rational moral valuation" and emphasizing God's perfect attributes—particularly wisdom, justice, and grace (luṭf)—consider the necessity of obligation to be inherent. This is because abandoning the guidance of capable subjects is incompatible with God's essential perfections and would constitute absurdity or an inducement to evil. Al-ʿAllāmah al-Ḥillī argues that God's inherent wisdom necessitates the establishment of obligation accompanied by means of guidance (such as prophethood), not out of need, but as a necessary manifestation of divine mercy and grace. The study demonstrates that the ‘Adliyyah view is consistent not only with rational evidence but also with Qur'anic verses and human nature (fiṭrah). It strengthens the foundations of religious rationality, universal moral stability, divine justice, and human responsibility. Conversely, the Ashʿarite view, by relativizing values and denying reason's role in discerning good and evil, leads to outcomes incompatible with justice, the purposiveness of creation, and the stability of the legislative system. Consequently, the necessity of obligation upon God—in the sense of a rational necessity arising from His perfect attributes—is not only logical and Qur'anic but also essential for preserving the true sanctity of the Divine Essence and justifying the overarching structure of religion from prophethood to the hereafter.
Keywords
Divine Obligation
Rational Necessity
Ashʿarites
&‌lsquo؛ Adliyyah (Justice-oriented schools: Imāmī Shīʿah and Muʿtazilah)
Rational Moral Valuation
Divine Grace
Al-Ghazālī
Al-ʿAllāmah al-Ḥillī

Article Title Persian

بررسی وجوب تکلیف الهی در نظام فکری عدلیه و نقد دیدگاه اشاعره با تاکید بر آثار غزالی و علامه حلّی

Authors Persian

تعلیم رضا جعفری 1
سیدباقر ایلیا رضوی 2
سلمان قلی اف 3
1 نویسنده مسئول ، دانشجوی دکتر ی ،رشته جریان های کلامی معاصر جامعه المصطفی العالمیه قم،قم، ایران
2 استادیار ، گروه علوم وفنون قرائات جامعة المصطفی العالمیة قم ، قم ، ایران
3 دانشجوی دکتری ، گرو ه قرآن و مستشرقان جامعة المصطفی العالمیة ، قم ، ایرا ن،
Abstract Persian

مسئله «وجوب تکلیف الهی» از جمله مباحث بنیادین و چالش‌برانگیز در کلام اسلامی است که اختلاف عمیق میان دو مکتب اشاعره و عدلیه را در مورد ذات، صفات و رابطه خداوند با جهان آشکار می‌سازد. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-استدلالی و با تکیه بر آثار محوری ابوحمید غزالی (نماینده برجسته اشاعره) و علامه حلّی (چهره کلیدی کلام عدلیه)، به بررسی این پرسش می‌پردازد که آیا تکلیف الهی بر خداوند واجب است یا صرفاً امری اختیاری و تابع اراده مطلق او محسوب می‌شود؟ از دیدگاه اشاعره، با انکار «حسن و قبح عقلی»، هرگونه الزام عقلی یا اخلاقی بر ذات باری رد شده و تکلیف به‌مثابه تجلی محض اراده غیرمعلول و غیرمحدود خداوند تفسیر می‌شود؛ بدین معنا که خدا می‌توانست جهانی بدون تکلیف، پاداش و عقاب بیافریند و این فعل نه عادلانه و نه ظالمانه خوانده می‌شد، چرا که معیارهای عدل و ظلم پیش از شریعت فاقد معنا هستند. در مقابل، عدلیه با پذیرش اصل «حسن و قبح عقلی» و تأکید بر صفات کمالی—به‌ویژه حکمت، عدل و لطف—وجوب تکلیف را ضرورتی ذاتی می‌دانند؛ زیرا ترک هدایت بندگانِ مستعد، با کمالات ذاتی خداوند ناسازگار بوده و نوعی عبث یا اغراء به قبیح محسوب می‌شود. علامه حلّی استدلال می‌کند که حکمت ذاتی خدا ایجاب می‌کند تکلیفی همراه با اسباب هدایت (مانند نبوت) قرار دهد، نه به‌خاطر نیاز، بلکه به‌عنوان تجلی ضروری رحمت و لطف الهی. پژوهش نشان می‌دهد دیدگاه عدلیه نه‌تنها با قرائن عقلی، بلکه با آیات قرآنی و فطرت بشری همخوانی دارد و پایه‌های معقولیت دین، ثبات اخلاق جهانی، عدالت الهی و مسئولیت انسان را تقویت می‌کند. در مقابل، دیدگاه اشاعره با نسبی‌سازی ارزش‌ها و انکار نقش عقل در کشف خیر و شر، نتایجی دارد که با عدالت، هدفمندی خلقت و ثبات نظام تشریعی سازگار نیست. در نتیجه، وجوب تکلیف بر خداوند—به‌معنای وجوب عقلی ناشی از صفات کمالی‌اش—نه‌تنها منطقی و قرآنی است، بلکه ضرورتی برای حفظ تقدیس حقیقی ذات الهی و توجیه ساختار کلی دین از نبوت تا معاد محسوب می‌شود.

Keywords Persian

تکلیف
وجوب
ضرورت
اشاعره
عدلیه
علامه حلی
غزالی
References
The Noble Qurʾān, translation by Professor Ḥusayn Anṣārīyān, prepared and arranged by: The Center for Printing and Publishing of the Noble Qurʾān of the Islamic Republic of Iran, Publisher: Dār al-ʿIrfān, 1401 AH.
ʿAbd al-Malik ibn ʿAbdullāh. (1407 AH). Lumaʿ al-Adillah fī Qawāʿid Ahl al-Sunnah wa al-Jamāʿah. ʿĀlam al-Kutub.
al-ʿĀmilī al-ʿĀmmilī, Aḥmad ibn Zayn al-ʿĀbidīn. (n.d.). Laṭāʾif Ghibiyyah (Āyāt al-ʿAqāʾid), pp. 204–205.
al-Baghdādī, ʿAbd al-Qāhir ibn Ṭāhir. (1401 AH). Uṣūl al-Dīn. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
al-Baḥrānī, Muḥammad ibn ʿAlī. (1406 AH). Qawāʿid al-Marām. Maktabat al-Najafī.
al-Bustānī, Fuʾād Afrām. (1375 SH). Farhang-e Abjadi (translation of al-Munjid al-Abjadi). Islāmī.
al-Farāhīdī, al-Khalīl ibn Aḥmad. (1410 AH). al-ʿAyn. Hijrat.
al-Fayrūzābādī, Muḥammad ibn Yaʿqūb. (1415 AH). al-Qāmūs al-Muḥīṭ. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
al-Ghazālī, Muḥammad ibn Muḥammad. (1409 AH). al-Arbaʿīn fī Uṣūl al-Dīn. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
al-Ghazālī, Muḥammad ibn Muḥammad. (1416 AH). Majmūʿat Rasāʾil al-Imām al-Ghazālī (al-Maḍnūn bih ʿalā Ghayr Ahlih). Dār al-Fikr.
al-Ghazālī, Muḥammad ibn Muḥammad. (1986). Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn. Dār al-Fikr.
al-Ḥillī, al-Ḥasan ibn Yūsuf. (1407 AH). Kashf al-Murād fī Sharḥ Tajrīd al-Iʿtiqād.
al-Jawharī, Ismāʿīl ibn Ḥammād. (1404 AH). al-Ṣiḥāḥ: Tāj al-Lughah wa Ṣiḥāḥ al-ʿArabiyyah. Dār al-ʿIlm lil-Malāyīn.
al-Kharāzī, Muḥsin. (1417 AH). Bidāyat al-Maʿārif al-Ilāhiyyah fī Sharḥ ʿAqāʾid al-Imāmiyyah. Daftar-e Tablīghāt-e Islāmī.
al-Lāhījī, Mullā ʿAbd al-Razzāq. (1383 SH). Gawhar-e Murād. Sāyah.
al-Maqrī al-Nayshābūrī, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (1385 SH). al-Taʿlīq fī ʿIlm al-Kalām. Dānishgāh-e ʿUlūm-e Islāmī-ye Raḍawī.
al-Māwardī, ʿAlī ibn Muḥammad. (1406 AH). Aʿlām al-Nubuwwah. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
al-Mufīd, Muḥammad ibn Muḥammad. (1413 AH). Awāʾil al-Maqālāt fī al-Madhāhib wa al-Mukhtārāt (translated by Ṭāhireh ʿAẓīmzādeh - Ṣadīqah Ashraf).
al-Muʿtazilī, ʿAbd al-Jabbār ibn Aḥmad. (1984). al-Mughnī fī Abwāb al-Tawḥīd wa al-ʿAdl.
al-Muẓaffar, Muḥammad Ḥasan. (1422 AH). Dalāʾil al-Ṣidq li-Nahj al-Ḥaqq. Muʾassasat Āl al-Bayt (ʿalayhim al-salām) li-Iḥyāʾ al-Turāth.
al-Qazwīnī, Sayyid Amīr Muḥammad. (1420 AH). al-Ālūsī wa al-Tashayyuʿ. Markaz al-Ghadīr lil-Dirāsāt al-Islāmiyyah.
al-Rāghib al-Iṣfahānī, al-Ḥusayn ibn Muḥammad. (1412 AH). Mufradāt Alfāẓ al-Qurʾān. Dār al-ʿIlm.
al-Sayyid al-Murtaḍā, al-Ḥusaynī al-Zabīdī al-Wāsiṭī. (1407 AH). Tāj al-ʿArūs min Jawāhir al-Qāmūs. Majmaʿ al-Lughah al-ʿArabiyyah.
al-Shahrastānī, Muḥammad ibn ʿAbd al-Karīm. (1425 AH). Nihāyat al-Aqdām fī ʿIlm al-Kalām. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
al-Shaʿrānī, ʿAbd al-Wahhāb. (1300 SH). al-Yawāqīt wa al-Jawāhir fī Bayān ʿAqāʾid al-Akābir. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
al-Subḥānī al-Tabrizī, Jaʿfar. (1387 SH). Farhang-e ʿAqāʾid wa Madhāhib-e Islāmī (translated by Muḥammad ʿĪsā Jaʿfarī). Tawḥīd.
al-Ṭurayḥī, Fakhr al-Dīn ibn Muḥammad. (1375 SH). Majmaʿ al-Baḥrayn. Murtaḍawī.
al-Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan ibn ʿAlī. (1400 AH). al-Iqtiṣād al-Hādī ilā Ṭarīq al-Rashād. Maktabat Jāmiʿ Chihil Sutūn.
al-Ṭūsī, Muḥammad ibn al-Ḥasan ibn ʿAlī. (n.d.). al-Tibyān. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
Authors' Collective. (1415 AH). Sharḥ al-Muṣṭalaḥāt al-Kalāmiyyah. Āstān-e Quds-e Raḍawī.
Dughaym, Samīʿ. (1998). Mawsūʿat Muṣṭalaḥāt ʿIlm al-Kalām al-Islāmī. Maktabat Lubnān Nāshirūn.
Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Muḥammad ibn ʿUmar. (1420 AH). al-Tafsīr al-Kabīr. Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
Gulpāyigānī, ʿAlī Rabbānī. (1384 SH). "Falsafeh-ye Taklīf az Dīdgāh-e Mutakallimān-e ʿAdliyyah (1)". Majallah-ye Takhassuṣī-ye Kalām-e Islāmī, 56, 22.
Ḥammūd, Muḥammad Jamīl. (1421 AH). al-Fawāʾid al-Bahiyyah. Muʾassasat al-Aʿlamī.
Ibn ʿAṭiyyah, Muqātil. (1423 AH). Abhā al-Midād fī Sharḥ Muʾtamar ʿUlamāʾ Baghdād: Muḥāwarah ḥawl al-Imāmah wa al-Khilāfah. Muʾassasat al-Aʿlamī.
Ibn Fāris, Aḥmad. (1404 AH). Maqāyīs al-Lughah. Daftar-e Tablīghāt-e Islāmī.
Ibn Fūrak, Muḥammad ibn al-Ḥasan. (1425 AH). Maqālāt al-Shaykh Abī al-Ḥasan al-Ashʿarī, Imām Ahl al-Sunnah. Maktabat al-Thaqāfah al-Dīniyyah.
Ibn Manẓūr, Muḥammad ibn Mukarram. (1414 AH). Lisān al-ʿArab. Dār Ṣādir.
Ibn Ṭāwūs, ʿAlī ibn Mūsā. (1386 SH). al-Tashrīf bi Taʿrīf Waqt al-Taklīf. Maktabat al-Murtaḍawiyyah li Iḥyāʾ al-Āthār al-Jaʿfariyyah.
Ibn Taymiyyah, Aḥmad ibn ʿAbd al-Ḥalīm. (1383 AH). Minhāj al-Sunnah fī Naqḍ Kalām al-Shīʿah wa al-Qadariyyah. Dār al-Ḥadīth.
Miṣbāḥ Yazdī, Muḥammad Taqī. (1399 SH). Khudāshināsī. Muʾassasah-ye Āmūzishī wa Pajūhishī-ye Imām Khomeinī (r.a.).
Muḥammad ʿAbduh. (1411 AH). Risālat al-Islām. Āstān-e Quds-e Raḍawī.
Muṣṭafā, Ibrāhīm. (1989). al-Muʿjam al-Wasīṭ. Dār al-Daʿwah.
Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī. (1382 SH). al-Barāhīn al-Qāṭiʿah (Commentator: Muḥammad Jaʿfar Astarābādī). Daftar-e Tablīghāt-e Islāmī.        
Rafīq al-ʿAjam. (2000). Mawsūʿat Muṣṭalaḥāt al-Imām al-Ghazālī. Maktabat Lubnān Nāshirūn.
Ṭabāṭabāʾī, Sayyid Muḥammad Ḥusayn. (1378 AH). al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān (translated by Mūsawī Muḥammad Bāqir). Daftar-e Intishārāt-e Islāmī.
Ṭayyib, Sayyid ʿAbd al-Ḥusayn. (1362 SH). Kalam al-Ṭayyib dar Taqrīr-e ʿAqāʾid-e Islām. Kitābfurūshī-e Islām.
Islamic Heritage and Contemporary Challenges
Volume 1, Issue 2 - Serial Number 2
December 2025
Pages 137-178